Bir çok dostlara rastgelirim; aramızda şöyle bir konuşma geçer:
-Bizim kızın bir sesi var; harika. Biraz usûl öğrense Safiye’den daha güzel okuyacak.
İşin tuhafı, kadınsa, Safiye, erkekse Münir Nurettin’den alırlar.
Halbuki, bahsedilen kızın belki sesi vardır. Fakat eksik olan tarafı: Musikisi bilgisi, makamlar, eserler gibi bir müzisyende bulunması lâzım gelen vasıflardır. Hakikatte usûl bambaşka bir şeydir. Usûlün ne olduğunu sizlere pratik olarak izah etmeye çalışacağız.
Usûl kelimesi, Türkçemizde ölçü manasına gelir. Usûl, tıpkı veznin manzum eserlerde gördüğü vazife gibi, bestelerde mühim iş görür ve bir esas teşkil eder. Usûlsüz bir beste yapmak mümkün değildir. Usûl musiki eserlerinde intizamı, eserin doğru dürüst çalınıp okunmasını temin eder.
Usûller, küçük ve büyük olmak üzere iki kısma ayrılır. On zamanlı usûle kadar olan usûllere “küçük” ve 10 zamanlı usûllerden daha çok zamanlı usûllere “büyük” usûller denir. Bundan başka basit ve mürekkep usûl diye usûlün ikinci bir hususiyeti varsa da bu hususiyetlerini anlatabilmek için musiki bilgisine başlamak lâzımdır ki, bu husus mevzumuzun dışındadır.
Usûl, umumiyetle el ile vurulur. “düm”, “tek” diye tarif edilen usûlün kuvvetli, zayıf zamanları, “düm, kuvvetli zaman” sağ elle, “tek, zayıf zaman” sol elle vurulur.
Usûller, düm, tek diye vurulduğu gibi bir-iki-üç diye saymak suretiyle de vurulmlası mümkün ve hatta amatör müzik dinleyicileri ve meraklıları için bu şekil daha tavsiyeye şayandır.
Küçük usûller: Nim Sofyan, Semai, Sofyan, Türk Aksağı, Yürük Semai, Devrihindi, Aksak Semai gibi usûllerdir. Sayısı hayli kabarık olan “Zincir”, “Darb-ı feth” gibi usûllerin adına da “Büyük Usûller” denilir.
Küçük usûllerle şarkı ve emsali eserler, büyük usûllerle de beste ve bu sınıf eserler bestelenir.
Not: Bu tarifler tamamen pratik tariflerdir. İlmî tarifleri büsbütün başkadır.
Şardağ, R. (1953, Mart 18). İzahlı Radyo Programları ve Güfteleri / Alaturka’da Usul. Ege Ekspres Gazetesi, s. 4.
Gazete kupürlerine ulaşmamız konusunda desteklerini esirgemeyen Sevgili Âkif Genç‘e sonsuz teşekkürler…
Rüştü Şardağ 